Gevelstenen vertellen

Hoe vonden mensen eigenlijk de weg in het oude Amsterdam? In de tijd voor straatnamen, huisnummers en postcodes. Wat was de TomTom van de bewoners en bezoekers in Amsterdam?

In het oude Amsterdam hadden bewoners en bezoekers een heel ander middel om zich een weg te kunnen vinden door de wirwar van straatjes en stegen. Huisnummers waren namelijk heel lang niet standaard. Maar daar hadden de Amsterdammers wat op gevonden. Zij maakte gebruik van gevelversieringen om het ene huis van het andere te onderscheiden. Zo werd een adres aangeduid als "op den Prinsengracht bij de Roosengracht, het derde huis links van het huis met den blauwen lamp". Op  de grachtengordel werd bijvoorbeeld gebruik gemaakt van mooi versierde lampen of andere versiering. Veel meer standaard was de gevelsteen.  Deze zaten door de hele stad en met name in de Jordaan zijn ze nu nog volop te vinden. Vaak was aan de gevelsteen af te lezen wie er wonde, wat het beroep was en soms zelfs wat de religieuze overtuiging van de bewoners was.

Zo zijn er verschillende gevelstenen te vinden die verwijzen naar bakkers, slagers, boeren en herbergiers, maar natuurlijk ook naar de handel en de scheepvaart en zelfs naar schrijvers en dichters. Maar er zijn ook stenen te vinden met een symbolische of religieuze achtergrond. Dan wilden de bewoners ook meteen een boodschap uitdragen met hun gevelsteen. Een afbeelding van een heilige of een verhaal uit de bijbel bijvoorbeeld. Maar ook gevelstenen die in eerste instantie heel normaal lijken, kunnen een symbolische betekenis hebben voor de bewoners. Zo staan vogels vaak symbool voor de liefde. Maar er zijn ook wat meer mythische figuren te vinden aan de oude muren van Amsterdam. wat dacht je bijvoorbeeld van griffioenen, draken en zeemeerminnen...

Meer informatie over gevelstenen is te vinden op Amsterdamse Gevelstenen

Zondag 11 april gaan we langs een aantal van deze gevelstenen tijdens de speciale Jordaanwandeling van Verborgen Amsterdam. Opgeven kan nog tot zaterdag 10 juni 16.00 uur via verhalenschat@gmail.com

Maar er hangt nog veel meer aan de muren van Amsterdam die vaak verborgen verhalen vertellen over wat daar vroeger was en wonderlijke stadsinwoners. Volgende blog gaat over Straatnamen.

Achter de gesloten deuren van hofjes

Hofjes waren en zijn een begrip in Amsterdam. Vaak is er van buitenaf niet meer aan te zien dan een deur of een poortje, maar daar gaat al eeuwen een levendige gemeenschap achter schuil.

De hofjes bestaan meestal uit een binnenplaats met verschillende kleine huisjes daarom heen. Vooral in de Jordaan zijn er nu nog veel te vinden en de meeste daarvan zijn ook nog steeds in gebruik. Hoewel ze meestal niet helemaal meer gebruikt worden waar ze oorspronkelijk voor bedacht werden. Waarom werden die hofjes eigenlijk in eerste instantie neergezet? Dat waren meestal initiatieven van iets rijkere Amsterdammers die iets wilde doen voor een bepaalde bevolkingsgroep en/of die voor de eeuwigheid hun naam ergens aan wilde verbinden. Zo ontstonden er hofjes voor weduwes, weduwnaren en wezen. Een aantal voorbeelden daarvan zijn het Raepenhofje, het Claes Claeszhofje, het Anslo's hofje en het Rozenhofje. Die laatste staat aan de Rozengracht en lijkt een gewoon gebouw. Achter de deur zit echter een heel complex van woninkjes. Het hofje was ooit bedoeld voor alleenstaande dames op leeftijd. En nog mogen er alleen vrouwen in het hofje wonen en wordt mannenbezoek in de avond niet echt op prijs gesteld.

Dat is ook vaak de reden dat de hofjes schuil gaan achter deuren of poortjes. Dat was ten eerste om de rust in het hofje te bewaren, maar ook om nieuwsgierige buurtbewoners buiten te houden. En op die manier konden de inwoners van het hofje ook een beetje in de gaten gehouden worden. Dit gebeurde onder andere door de opzichter van het hofje. Deze had een net iets grotere woning bij de ingang van het hofje en lette heel goed op wie het hofje in- en uit kwam en of iedereen zich aan de regels hield. Een van die regels kon bijvoorbeeld zijn dat de was alleen op een speciale dag gedaan mocht worden, waarbij de was gezamenlijk werd opgehangen. Het was trouwens niet zo dat er in de hofjes mensen zaten die nergens anders terecht konden. Vaak moest er een soort toelatingsgeld betaald worden om in het hofje te mogen wonen en moest je van onberispelijk gedrag zijn. 

Claes Claesz. en Anslo's hofje

Ook eens de hofjes van dichtbij, en met een beetje geluk van binnenuit, zien? Dat kan natuurlijk! Ga op 11 juni mee op de speciale Jordaanwandeling of neem contact op met Verhalenschat.

Van verborgen achter deurtjes naar verborgen onder de grond. Volgende keer neem ik jullie mee naar een aantal van de (inmiddels) verborgen begraafplaatsen in de stad. 

Een straat voor Willem

Dit stuk gaat over de Goudsbloemgracht. Ik hoor meteen de verwarring, want ik had beloofd dat ik het over de Willemsstraat zou hebben. Natuurlijk doe ik wat ik beloof, die twee zijn namelijk precies hetzelfde.


Tot 1857 heette de Willemstraat namelijk de Goudsbloemgracht. Het werd echter ook wel het Franse Pad genoemd en stond onder bevolking van de Jordaan bekend als de smerigste straat van de hele toch al armoedige Jordaan. De gracht stond vol met gangen (zie de vorige blog), krotten en sloppen. Door de ligging kwam ook nog hier het meeste afval terecht. Veel huizen in de Jordaan, met name in de sloppen, hadden geen stromend water. Mensen deden hun behoefte op een emmer en gooide de inhoud daarvan gewoon lekker op straat. Er werd inmiddels anders gedacht over hygiëne in de stad en er werd vast gesteld dat dit niet langer meer zo kon.

Dus toen was besloten dat de gracht gedempt moest worden, moest er ook een nieuwe naam komen die de een echte nieuwe start moest betekenen voor de voormalige gracht. De heropening van de Willemsstraat viel gelijk met de verjaardag van voormalig koning Willem I De bevolking van de voorheen Goudsbloemgracht waren heel koningsgezind en dus werd besloten om de straat te vernoemen naar de koning. Officieel heette de de straat Willemstraat, maar door de spreektaal sloop er langzamerhand een tweede s in. Dit was trouwens niet de enige gracht die gedempt werd. Dat was een lot wat trouwens nog veel meer grachten in de Jordaan te wachten stond, waaronder de Elandsgracht, Lindengracht en de Westerstraat (oorspronkelijk Anjeliersgracht)

Volgende keer gaan we van een straat voor de koning naar een kroon van de keizer.
"Het Wapen van Amsterdam" verschijnt op 29 april!

Gangenstelsels

We staan in de Noorderkerkstraat, maar dit verhaal kan zich in tal van straten in de Jordaan afspelen. Aan de overkant zien we de nummer 9 en 15. Nummers 11 en 13 lijken verdwenen achter een deur. Dan doet de groep nog een stap naar achteren en verschijnt tussen de huizen nauwelijks zichtbaar een rood dakje. Daarachter moeten dus de ontbrekende nummers liggen. Dan vertel ik ze dat achter die deur een gang schuilgaat. Een gang was oorspronkelijk niet meer dan dat, absoluut niet bedoeld voor bewoning. Maar door de hoge woningnood in de stad in de 18e en 19e eeuw werd alles volgebouwd. Op binnenerven en tussenruimtes werden kleine huisjes gebouwd. Hierdoor ontstond een uitgebreid gangenstelsel waar het licht niet binnenkwam, sanitaire voorzieningen niet bestonden en waar mensen in hele armoedige omstandigheden woonden in krotten, kelderwoningen houten hutjes waar mensen tot ver in de 20e eeuw bleven wonen.

 Ook in wat bekend zou worden als de Jodenbuurt, in de omgeving van het Waterlooplein, waren veel van dit soort gangen te vinden. Veel daarvan is echter vervangen door nieuwbouw. Maar in de Jordaan stikt het nog van gangen of overblijfselen daarvan. Ik citeer hieronder een stukje uit 1901 (Krotten en Sloppen, Louis M. Hermans) wat goed beschrijft hoe het leven was in die gangen. Willen jullie nog meer weten. dan kan ik wat literatuur aanraden.
"De percelen zijn alleen te bereiken door een gang 1,75m hoog is en 0.78m breed is. ... Het steegje is zo nauw dat er geen daglicht binnen kan dringen. ... Het is onbegrijpelijk dat deze woninkjes niet afgekeurd zijn. Het is vochtig en de bewoners verkeren de hele dag in het halfduister. Ook is er geen doorlopend privaat (toilet)." Na dit vernietigende rapport is de Woningwet ingesteld en werden de woonomstandigheden in de binnenstad verbeterd. Toch zouden tot in de jaren '50 mensen nog in deze sloppen blijven wonen.

Op een flink aantal plaatsen zijn er nog overblijfselen van deze gangen nog te zien, zoals op de Elandsgracht. Daar zit naast de Albert Heijn de Koninginnengang, aangegeven met een naambordje en het best te zien vanaf de overkant. als je dan toch aan de overkant bent, loop een stukje door. Daar zit de Hartshoorngang, een van de weinige gangen waar je nog gewoon doorheen kan lopen. Nou weet ik dat ze daar aan het verbouwen zijn dus mogelijk is het even niet toegankelijk.Maar door de hele Jordaan zitten dit soort gangen, de meeste afgesloten. Sommige afgezet door een deur of een hek, sommige dichtgetimmerd of bij een aangrenzend pand getrokken. Weten waar ze zitten? Let op deuren waar geen huis aan vast lijkt te zitten, een ruimte tussen huizen smaller dan een steeg of zomaar verdwijnende huisnummers. Op de Willemsstraat zijn mensen een project begonnen om aan te geven waar en hoe vroeger de talloze gangen daar gelopen hebben.

Meer weten over de Willemstraat? Volgende keer vertel ik daar nog veel meer over in de speciale Koningsdag-special: Een straat voor Willem.

De Jordanese Driehoek

Helemaal in het Noorden van de Jordaan, komen een aantal straten samen op een plek waarvan de naam de vorm al verraadt; de Driehoekstraat. Een van de meest wonderlijke straten van de Jordaan. Tegelijk ook een van de meest verborgen, en dus rustigste, straten, Mensen komen hier meestal gewoonweg niet.

Dit was lang een van de meest vergeten stukken van de Jordaan en eigenlijk is dat nog steeds zo. Maar ik heb het altijd een van de meest bijzondere plekken gevonden, misschien juist wel omdat het helemaal niet lijkt op de rest van de Jordaan. Hier staan niet de standaard Jordaanhuizen, grachtenhuisjes maar dan smaller. Hier zijn de huisjes veel kleiner en heeft het bijna een dorpskarakter. Omdat het gebouwd is in een stukje restgrond van de Jordaan, heeft het naturlijk typisch gevormde huizen en stegen.

Van nature was in dit gedeelte van de Jordaan veel industrie, vandaar dat de huizen ook veel minder geschikt lijken voor meerdere families. Op een plek is dat goed te zien. Op de punt van de Driehoekstraat zit namelijk nog steeds distilleerderij van Wees. Hier kan je een kijkje nemen hoe het maken van de ouderwetse borrel in zijn werk ging en hoe ze dat daar nog steeds doen. In de Driehoekstraat lijkt de tijd bijna stil te hebben gestaan en is de authentieke sfeer nog niet verpest door hippe bars en toeristen-trekpleisters. Ga daar dus eens een kijkje nemen, maar niet allemaal tegelijk.

De Jordaan heeft bijna patent op verborgen plekken. Volgende keer neem ik jullie mee naar donkere gangenstelsels en stegen. Bereid je dus voor en neem een zaklamp mee.

Begraafplaatsen

Ook in een stad als Amsterdam overlijden mensen. En op sommige momenten zelfs heel veel, bij bijvoorbeeld een epidemie. En al die mensen moesten ergens begraven worden.

Noordermarkt

De meeste mensen werden begraven in en rond de kerk. Elke kerk had een eigen begraafplaats. Als je heel belangrijk was dan werd je in de kerk begraven. Veel van de kerkvloeren bestaan dus tot op de dag van vandaag uit grafstenen. Was je iets minder belangrijk dan werd je naast de kerk begraven, op een afgesloten kerkhof. En veel van die begraafplaatsen staan nu inmiddels in de openbare ruimte. Zo kun je op sommige plekken letterlijk over de graven lopen. Wat te denken van de Noordermarkt. Loop daar overheen op een dag dat er geen markt is en het valt op dat een bepaald gedeelte gemarkeerd is. Hier lag het kerkhof van de Noorderkerk. Hier is ervoor gekozen om het aan te geven, maar natuurlijk is het zo dat in principe naast elke kerk een kerkhof stond, zoals de Westerkerk. Dat geldt natuurlijk ook voor de kerken en kerkhoven die er inmiddels niet meer staan, zoals aan het eind van de Kalverstraat (voormalig V&D-gebouw) en op het Raamplein, Het spreekt voor zich dat ieder geloof een eigen begraafplaats had, verspreid over de verschillende kerken. De Joodse begraafplaatsen bevonden zich even buiten de stad.


Er waren ook begraafplaatsen die niet bij een kerk hoorde, maar van de gemeente waren. Een voorbeeld hiervan is het Pestkerkhof, speciaal ingericht voor dodelijke slachtoffers van de Pest uit het Pestziekenhuis, later het Wilhelminagasthuis in Amsterdam West. Maar ook in de Jordaan lag een grote begraafplaats. We gaan weer terug naar de Noordermarkt. Even verderop in de Jordaan bevindt zich de Karthuizerspeeltuin. Hier stond een van de grootste kloosters van Middeleeuws Ansterdam. Later zou hier een grote begraafplaats komen. In iets modernere tijden werd deze begraafplaats geruimd en werden hier huizen en een parkje aangelegd. Helaas werd dat niet heel grondig gedaan. Zo kwam het nog wel eens voor dat hondjes gingen graven in de bosjes rond de speeltuin en menselijke botjes naar boven trokken. Enkele jaren geleden is er zelfs in een aangrenzend huis nog een graf gevonden toen daar de kelder werd uitgegraven. Al verwijst nu niks meer naar de ondergrondse geschiedenis van het Karthuizerplantsoen, soms komen de sporen daarvan letterlijk en figuurlijk boven drijven.


11 juni doen we een speciale Jordaanwandeling en dan zullen wij natuurlijk ook even stilstaan bij daar waar misschien wel onze voor-Amsterdammers liggen. Meer weten over je voorouders in Amsterdam? Ook daar kan Verhalenschat bij helpen!

Volgende keer blijven we nog even in ondergronds Amsterdam en dan zien we dat zich daar hele bolwerken en kastelen bevinden.