Gevelstenen vertellen

Hoe vonden mensen eigenlijk de weg in het oude Amsterdam? In de tijd voor straatnamen, huisnummers en postcodes. Wat was de TomTom van de bewoners en bezoekers in Amsterdam?

In het oude Amsterdam hadden bewoners en bezoekers een heel ander middel om zich een weg te kunnen vinden door de wirwar van straatjes en stegen. Huisnummers waren namelijk heel lang niet standaard. Maar daar hadden de Amsterdammers wat op gevonden. Zij maakte gebruik van gevelversieringen om het ene huis van het andere te onderscheiden. Zo werd een adres aangeduid als "op den Prinsengracht bij de Roosengracht, het derde huis links van het huis met den blauwen lamp". Op  de grachtengordel werd bijvoorbeeld gebruik gemaakt van mooi versierde lampen of andere versiering. Veel meer standaard was de gevelsteen.  Deze zaten door de hele stad en met name in de Jordaan zijn ze nu nog volop te vinden. Vaak was aan de gevelsteen af te lezen wie er wonde, wat het beroep was en soms zelfs wat de religieuze overtuiging van de bewoners was.

Zo zijn er verschillende gevelstenen te vinden die verwijzen naar bakkers, slagers, boeren en herbergiers, maar natuurlijk ook naar de handel en de scheepvaart en zelfs naar schrijvers en dichters. Maar er zijn ook stenen te vinden met een symbolische of religieuze achtergrond. Dan wilden de bewoners ook meteen een boodschap uitdragen met hun gevelsteen. Een afbeelding van een heilige of een verhaal uit de bijbel bijvoorbeeld. Maar ook gevelstenen die in eerste instantie heel normaal lijken, kunnen een symbolische betekenis hebben voor de bewoners. Zo staan vogels vaak symbool voor de liefde. Maar er zijn ook wat meer mythische figuren te vinden aan de oude muren van Amsterdam. wat dacht je bijvoorbeeld van griffioenen, draken en zeemeerminnen...

Meer informatie over gevelstenen is te vinden op Amsterdamse Gevelstenen

Zondag 11 april gaan we langs een aantal van deze gevelstenen tijdens de speciale Jordaanwandeling van Verborgen Amsterdam. Opgeven kan nog tot zaterdag 10 juni 16.00 uur via verhalenschat@gmail.com

Maar er hangt nog veel meer aan de muren van Amsterdam die vaak verborgen verhalen vertellen over wat daar vroeger was en wonderlijke stadsinwoners. Volgende blog gaat over Straatnamen.

IJzeren Kapel

Waar verstop je iets wat zo belangrijk is dat het voor altijd bewaard moet blijven?

In de Oude Kerk, de oudste kerk van Amsterdam, staat hoog boven een muur een deur waar je alleen met een losse trap bij kan komen. Daarachter zit een kamer die normaal gesproken lijkt te zweven zomaar midden in de kerk. Dat is met opzet zo gedaan.  Deze kamer is namelijk ontworpen zodat het bijna onmogelijk was om er te komen. Hier stond namelijk de IJzeren Kapel. En in deze kapel stond een kast waar de belangrijkste papieren van de stad bewaard werden. Deze papieren werden zo goed bewaakt dat er drie verschillende mensen met sleutels aan te pas moesten komen om het te kunnen openen. Eigenlijk is dit dus het meest verborgen stukje van Amsterdam. Wat lag daar dan eigenlijk in die IJzeren Kapel? Nou dat waren onder andere de stadsrechten en het tolprivilege uit 1275 waar de stad haar ouderdom aan dankt.

Later werden de papieren opgeslagen in onder het stadhuis van de stad nu het Paleis op de Dam. In de 19e eeuw werd voor het eerst een heus archief in gebruik genomen.  Dat stond aan de Amsteldijk en was het oude gemeentehuis van Nieuwer Amstel. Waarom dit Nieuwer Amstel was, vertel ik jullie eind van deze maand als we de grenzen van de stad op gaan zoeken. Dat gebouw was echter niet heel groot en langzaam barstte het met de vele documenten uit zijn voegen. Inmiddels werden er namelijk niet alleen meer documenten van de stad opgeborgen, maar ook over alle inwoners die de stad ooit gehad heeft. Deze Doop-, Trouw-, en Begraafboeken lagen eerst in de kerken waar ze waren opgesteld, maar kregen een centrale plek. Net als documenten over belastingen, politiezaken, koopaktes, archieven van ziekenhuizen en ga zo maar door. Sinds een aantal jaar zit het Stadsarchief in het pand De Bazel aan de Vijzelstraat. En daar is werkelijk alles te vinden over de stad, maar ook over alle Amsterdamse bewoners, instellingen en voorouders.

Amsteldijk

Meer weten over voorouders uit Amsterdam of gewoon benieuwd naar wat er in de archieven te vinden is? Ik help u graag verder! Neem contact op met verhalenschat@gmail.com

Volgende keer gaan we van verstopte deuren en verborgen documenten naar geheimen die op straat liggen, of eigenlijk die tegen de muur aan hangen.

Fortificaties

Vanaf het begin der tijden is Amsterdam een ommuurde stad geweest. Bij elke uitleg werd de verdedigingswal verlegd. De wallen zijn meestal niet meer te zien, op sommige straatnamen na, maar er zijn wel nog een aantal fortificaties te zien in de stad

Wat dacht je bijvoorbeeld van de Schreierstoren of de Waag op de Nieuwmarkt. Zo is ook meteen goed te zien hoe groot de Middeleeuwse stad Amsterdam. Buiten de Nieuwmarkt kwam je op de St. Anthonisdijk, nu de Atnhoniebreestraat, en was je eigenlijk al de stad uit. Het poortgebouw op de Nieuwmarkt werd zo neergezet dat je vijanden van ver aan kon zien komen. In de 17e eeuw werd de stad een flink stuk groter en verloren de oude verdedigingswerken hun functie, maar velen bleven staan. De nieuwe verdedigingswerken kwamen als een lus om de stad te liggen, ongeveer op de lijn van Nassaukade-Stadhouderskade-Mauritskade. Er werden zelfs poorten om de stad heen gezet, zodat de stad afgesloten kon worden voor mensen van buiten de stad. Was je niet op tijd binnen dan moest je die nacht maar ergens anders slapen. Door bijvoorbeeld de Haarlemmerpoort en de Muiderpoort bleef de stad heel lang een soort fort.

Muiderpoort

Nieuwmarkt

Een bijzondere vermelding verdient het Fort van Sjakoo. Het was wel degelijk een verdedigingsfort, maar niet voor de stad. Op de Elandsgracht woonde Sjakoo. Volgens de officiële documenten was hij een dief en een misdadiger, volgens de legenden was hij een soort Robin Hood. Een ding staat vast; hij kwam vaak in aanraking met wetsdienaren en was absoluut niet van plan om zich zomaar te laten vangen. Daarom had hij in zijn huis en de aangrenzende panden een ingewikkeld systeem van gangen gemaakt waardoor hij altijd kon ontsnappen. Sjakoo werd zo bekend in Amsterdam dat zijn fort een legende op zich geworden is. Zelf het Fort van Sjakoo zien? Dat kan! Geef je via verhalenschat@gmail.com op voor de speciale Jordaan-wandeling op 11 juni.

Volgende keer een een verdediging van een hele andere soort. Dan neem ik jullie namelijk mee naar de IJzeren Kapel en wat daar in verborgen lag.

Amsterdam Underground

In Amsterdam ligt de geschiedenis letterlijk op straat, dat zeg ik ook altijd tijdens de wandelingen. Maar er zijn ook genoeg dingen in de stad die zo goed verborgen liggen dat ze echt niet meer te zien zijn. En dat zijn vaak de meest interessante voorwerpen uit de geschiedenis.

Iedereen die wel eens een stap in de binnenstad van Amsterdam heeft gezet, is er wel mee geconfronteerd.: het aanleggen van de NoordZuidlijn. Dat was allemaal heel lastig, duurde heel lang en gaf ook heel veel overlast. Maar het leverde ook iets fantastisch op... wat ondergronds in Amsterdam kwam letterlijk en figuurlijk naar boven. Rondom het Rokin en Damrak, waar vroeger de Amstel in het IJ uitkwam, werden duizenden vondsten gedaan die een beeld schetsen van het leven tijdens de beginperiode van de stad. Dagelijkse voorwerpen uit de huishoudens, scheepsattributen en zelfs tropische verrassingen die de zeelieden meenamen, alles werd gevonden. Zo bleek ook dat Amsterdam zelfs nog eerder bewoond werd dan altijd gedacht werd. Een aantal van deze voorwerpen zal te zien zijn in musea en zelfs op een station van de metro.

Jaren eerder werd aan de andere kant op de Nieuwezijds Voorburgwal, toen daar de grond open ging voor het aanleggen van de garage, ook een bijzondere vondst gedaan. Er werden resten gevonden van een heus kasteel, midden in de stad. Al eeuwenlang ging het gerucht dat hier in de 13e eeuw het kasteel van de Heren van Amstel gestaan moest hebben, maar bewijs was er nooit gevonden. Tot het moment dat moderne archeologen zich tegen de bouwput aldaar gingen aan bemoeien. En dat zijn dingen die nog altijd gebeuren. Een jaar of twee geleden werd bij werkzaamheden aan de Marnixstraat resten gevonden van Bolwerk Osdorp, een van de oude verdedigingswerken van de stad. En slechts enkele weken geleden kwam er achter de Koepelkerk nog een stuk van een verdedigingswal zomaar opeens naar boven. Helaas zijn de meeste resten inmiddels alweer weggestopt onder nieuwe lagen grond en moderne bouwwerken. Dat maakt hen tot een van de meest verborgen stukken van Amsterdam. Zelfs als je weet waar het ligt, kun je er onmogelijk bij.

Gelukkig zijn er ook nog veel bolwerken en verdedigingswerken die wel gewoon te zien zijn. Volgende keer neem ik jullie mee naar een aantal van deze gebouwen.

Zou hier het oude kasteel van Amstel hebben gestaan?

Achter de gesloten deuren van hofjes

Hofjes waren en zijn een begrip in Amsterdam. Vaak is er van buitenaf niet meer aan te zien dan een deur of een poortje, maar daar gaat al eeuwen een levendige gemeenschap achter schuil.

De hofjes bestaan meestal uit een binnenplaats met verschillende kleine huisjes daarom heen. Vooral in de Jordaan zijn er nu nog veel te vinden en de meeste daarvan zijn ook nog steeds in gebruik. Hoewel ze meestal niet helemaal meer gebruikt worden waar ze oorspronkelijk voor bedacht werden. Waarom werden die hofjes eigenlijk in eerste instantie neergezet? Dat waren meestal initiatieven van iets rijkere Amsterdammers die iets wilde doen voor een bepaalde bevolkingsgroep en/of die voor de eeuwigheid hun naam ergens aan wilde verbinden. Zo ontstonden er hofjes voor weduwes, weduwnaren en wezen. Een aantal voorbeelden daarvan zijn het Raepenhofje, het Claes Claeszhofje, het Anslo's hofje en het Rozenhofje. Die laatste staat aan de Rozengracht en lijkt een gewoon gebouw. Achter de deur zit echter een heel complex van woninkjes. Het hofje was ooit bedoeld voor alleenstaande dames op leeftijd. En nog mogen er alleen vrouwen in het hofje wonen en wordt mannenbezoek in de avond niet echt op prijs gesteld.

Dat is ook vaak de reden dat de hofjes schuil gaan achter deuren of poortjes. Dat was ten eerste om de rust in het hofje te bewaren, maar ook om nieuwsgierige buurtbewoners buiten te houden. En op die manier konden de inwoners van het hofje ook een beetje in de gaten gehouden worden. Dit gebeurde onder andere door de opzichter van het hofje. Deze had een net iets grotere woning bij de ingang van het hofje en lette heel goed op wie het hofje in- en uit kwam en of iedereen zich aan de regels hield. Een van die regels kon bijvoorbeeld zijn dat de was alleen op een speciale dag gedaan mocht worden, waarbij de was gezamenlijk werd opgehangen. Het was trouwens niet zo dat er in de hofjes mensen zaten die nergens anders terecht konden. Vaak moest er een soort toelatingsgeld betaald worden om in het hofje te mogen wonen en moest je van onberispelijk gedrag zijn. 

Claes Claesz. en Anslo's hofje

Ook eens de hofjes van dichtbij, en met een beetje geluk van binnenuit, zien? Dat kan natuurlijk! Ga op 11 juni mee op de speciale Jordaanwandeling of neem contact op met Verhalenschat.

Van verborgen achter deurtjes naar verborgen onder de grond. Volgende keer neem ik jullie mee naar een aantal van de (inmiddels) verborgen begraafplaatsen in de stad. 

Kloosters en kerken

Het oudste stenen gebouw in Amsterdam is een kerk, heel lang was het hoogste gebouw van Amsterdam een kerk en de kerken met hun torens zijn misschien wel het meest kenmerkende voor Amsterdam, zeker vanaf een afstand. Dat was vaak het eerste wat mensen zagen als ze met de boot het IJ over kwamen.

Maar lang niet alle kerken zijn even goed te zien. In de stad zijn namelijk ook tal van schuilkerken. In 1578 werd Amsterdam van een katholieke stad een protestantse stad. De katholieke Oude Kerk we

Ons' Lieve Heer op Solder

rd protestants en overal in de stad verschenen protestantse kerken met hoge kerktorens, die wij tot op de dag van vandaag nog steeds zo goed herkennen. Op sommige plekken werd het verboden om nog katholieke kerken neer te zetten, maar niet in Amsterdam. Daar werden ze gedoogd, onder voorwaarde dat ze niet te overduidelijk aanwezig was. De katholieke kerken verdwenen in het verborgene, maar zijn nog steeds toch wel goed terug te vinden. Vlakbij de eerder genoemde Oude Kerk ontstond in een woonhuis een schuilkerk, nu nog bekend als Ons' Lieve Heer op Solder. Op het Begijnhof staat een kerk die van buiten het hofje helemaal niet te zien is. En midden op de Kalverstraat staat een kerkje waar bij de voordeur nooit te vermoeden is hoe groot het eigenlijk is.Pas in de 19e eeuw mochten er weer katholieke kerken groots worden gebouwd. Het belangrijkste voorbeeld hiervan is wel de Sint Nicolaasbasiliek.

Bethanienklooster

Om dezelfde reden waarom de katholieke kerken verdwenen , de alteratie in 1578, verdwenen nog meer in het oog springende geloofsgebouwen in de stad waar nu vaak niets meer van terug te vinden is; de kloosters.  Ik noem er hier een paar. Het Bethanienklooster, slechts de zijstraten van de Nieuwmarkt en een blinde muur van de kapel herinneren hier nog aan. St. Luciensteeg, zijstraatje van de Kalverstraat, gaf vroeger de plaats van het St. Lucienklooster aan . Op de plek van de Kalvertoren, voorheen zwembad en Rasphuis, stond het Clarissenklooster. Het Maria-klooster werd het Binnengasthuis en is inmiddels ook van de UVA. Het volledige pand waar nu de Stadsbannk van Lening zit, aan de Kloveniersburgwal, dat was vroeger toch echt het Maria Magdalena klooster. Daar schuin tegenover stond het Agnietenklooster, alleen de Agnietenkapel wat nu het Atheneaum Illustre van de UVA is, staat er nog. In dat gebied, wat ook wel de Stille Zijde werd genoemd, stonden zoveel kloosters dat een straatnaam daar nu nog eer aan doet; Het Gebed zonder End.

Een ander overblijfsel van het geloofsleven in de stad zijn de liefdadigheidsinstellingen en hofjes. Volgende keer gaan we kijken wat er schuil gaat achter de verborgen deuren die ons gaan leiden naar de vele hofjes in de stad.

Houten huisjes

In de Middeleeuwen zag Amsterdam er heel anders uit dan het Amsterdam wat in de Gouden Eeuw tot stand kwam met de kenmerkende grachtengordel. De stad was niet veel groter dan het gebied tussen de Nieuwmarkt, de Munt, de Singel en wat wij nu kennen als de Prins Hendrikkade, toen nog gelegen aan het open Havenfront van het IJ.

Het Houten Huys op het Begijnhof

Ook de huizen die zo kenmerkend voor het Amsterdamse straatbeeld zijn, stonden er nog niet. Alleen de belangrijkste huizen, zoals kerken, waren van steen. De meeste woonhuizen van de stad waren van hout. De hele stad stond vol met kleine houten huizen die dicht op elkaar stonden. Het was een rampscenario en twee keer werd dat scenario ook de nare waarheid. In 1421 woedde er een flinke stadsbrand die een heleboel huizen en slachtoffers eiste. Maar in 1452 werd dat nog even erger. Door een ongeluk ontstond er een grote brand dat met verwoestende snelheid van het ene houten huis naar het andere ging. Toen het vuur eindelijk uit was, was twee-derde van de stad verwoest en waren er vele slachtoffers te betreuren. Op dat moment werd besloten dat in ieder geval de buitenkant van huizen van steen moest zijn en dat er ruimte moest komen tussen huizen zodat een brand niet zomaar meer over kon slaan.

't Aepjen op de Zeedijk

Dat betekende het einde van de houten huizen in Amsterdam, maar dat betekende niet dat er nu helemaal geen houten overblijfselen te vinden zijn uit die tijd. Zo staat er op het Begijnhof "Het Houten Huys". Een van de weinige huizen die dus al in de Middeleeuwen in Amsterdam staat. Dat is, gezien het verbod op houten huizen, de branden en de vele eeuwen die inmiddels verstreken zijn, al vrij bijzonder. Maar er is nog een houten huis in Amsterdam. En hier gaat zelfs een bijzonder verhaal over. Op de kop van de Zeedijk zit staat een houten huis waar nu café In 't Aepjen in zit. Sinds het begin der Amsterdamse tijden zit op deze plek al een uitgaansgelegenheid en in de begintijd, toen Amsterdam nog voornamelijk een havenstad was, zat hier een herberg. Die werd het Aepje genoemd vanwege de aapjes die de zeelieden meenamen. Een fijne plek was het echter niet, want het stikte er van de luizen en de vlooien. Als je daar dus luizig en schurftig vandaan kwam, was je dus 'in de aap gelogeerd'.

Van  bescheiden houten huisjes naar de grootste stenen gebouwen uit Middeleeuws Amsterdam. Aanstaande zaterdag neem ik jullie mee naar de, inmiddels, veelal verborgen kloosters van de stad.
Maar diezelfde zaterdag, 20 mei, neem ik jullie ook echt mee naar Verborgen Amsterdam. Geef je uiterlijk aanstaande vrijdag op voor de wandeling en ga mee!