Twee opa's, een oorlog en een samenloop van de geschiedenis

Vorige week schreef ik een verhaal over drie oma's waarin een straat centraal stond. Deze week een verhaal van twee opa's. Een verhaal wat niet in Amsterdam begint, maar daar gelukkig wel eindigt. Mijn twee opa's komen namelijk niet uit Amsterdam. Van vaderskant komt hij uit Friesland en van mijn moeder uit Arnhem. Het feit dat ze allebei wel naar Amsterdam toegekomen zijn en dat daar mijn ouders geboren zou wel eens te danken kunnen zijn aan de Tweede Wereldoorlog.


Opa van der Pol woonde in een dorpje in Friesland. In hetzelfde dorpje waar al generaties voor hem de familie gewoond had. Ze waren wel eens verhuist, maar nooit verder dan een dorpje verderop en al helemaal niet buiten Friesland. Ze werkten op het land en bleven dat tot ver in de Tweede Wereldoorlog doen. Inmiddels was het winter '44-'45 en was aan de andere kant van het land behoorlijk veel ellende uitgebroken in een periode die bekend kwam te staan als de Hongerwinter. Velen mensen trokken van Amsterdam naar het platteland op zoek naar eten, soms zo ver als Friesland. Een van hen was een vrouw met twee kinderen van wie de man in Duitsland zat. Zij kreeg onderdak in een boerderij in een klein dorpje in Friesland, schuin tegenover de boerderij van de familie van der Pol. Het verhaal gaat dat ze verliefd werden en van der Pol na de oorlog  met de vrouw mee terug ging naar Amsterdam, haar eerste man was in Duitsland gebleven. Die twee mensen zouden tien jaar na de oorlog de ouders van mijn vader worden.


In diezelfde periode, het is het najaar van 1944, woont een klein jongetje genaamd Henk in Arnhem. Die stad komt echter hevig onder vuur te liggen en de bommen vliegen hem om de oren. Ze vertrekken en komen uiteindelijk terecht in Amsterdam. De oorlog en nog eens en decennium gaan voorbij en daar in Amsterdam ontmoet Henk mijn oma. Want dat kleine jongetje van toen zou mijn opa Henk worden. Vorige week zou hij 80 jaar geworden zijn. Zover kwam het niet, maar dat is een heel ander verhaal. Maar wie weet hoe het gelopen was als Arnhem niet gebombardeerd geweest zou zijn...


Natuurlijk zijn er tal van andere redenen te bedenken waarom de beide opa's naar Amsterdam kwamen. Was het de werkgelegenheid tijdens de wederopbouw of waren er andere demografische of sociaal-economische redenen. Ik kan het ze inmiddels allebei niet meer vragen, dus we zullen het met de verhalen moeten doen. Maar het zijn wel twee prachtige verhalen over hoe grote gebeurtenissen uit de geschiedenis van invloed zijn op de levensloop van personen. En hoe die invloed tot op de dag van vandaag doorwerkt.

Schietpartij Dam

Het is 7 mei 1945, de oorlog is dan al twee dagen officieel afgelopen. Een feestvierende menigte heeft zich verzameld in het middelpunt van de stad, op de Dam. Toch zou het die dag nog vreselijk misgaan, in wat een van de minst bekende gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog  zou worden.

Het is 15.00 uur in de middag en een uitzinnige menigte heeft zich op de Dam verzameld. Zij vieren dat zij na vijf jaren bezetting eindelijk weer vrij zijn. Bovendien gaat het gerucht dat de Canadezen in aantocht zijn en hun opwachting in de stad zullen maken. Er speelt een draaiorgel en mensen dansen op straat. Dan klinken er uit het niets schoten. Deze zijn afkomstig uit de Grote Club, op de hoek van de Kalverstraat. waar op dat moment nog Duitse soldaten zitten. In paniek vluchten mensen alle kanten op en schuilen in winkels, maar er vallen gewonden en zelfs doden. Uiteindelijk zijn er 32 doden gevallen en meer dan 100 gewonden. Cijfers die trouwens pas in 2016 officieel vastgesteld werden door de stichting 7 Mei 1945

Wat is er gebeurd op die onheilspellende dag die zo feestelijk begon? De stad was in die dagen ondergedompeld in een grote chaos. De bezetters hadden het gezag neergelegd, maar de soldaten waren wel nog in de stad. De geallieerden waren nog niet in de stad. En dan was er nog de BS, de Binnenlandse Strijdkrachten, die of wel of niet de macht hadden in de stad en onduidelijke instructies hadden. In dit machtsvacuüm kon het gebeuren dat de, wel of niet gewelddadige, ontwapening van een Duitse soldaat door de BS kon leiden tot deze catastrofale gebeurtenis. De situatie was zo onduidelijk dat 70 jaar later mensen nog steeds druk bezig zijn geweest om dat te ontrafelen.

 Mede deze onduidelijkheid zal ervoor gezorgd hebben dat er weinig bekend is over deze oorlogsslachtoffers, die vielen nadat de oorlog officieel al afgelopen was. In 2017 is er een boek verschenen van mensen die zich in dit onderwerp hebben vast gebeten. Zij hebben vele verhalen verzameld en zo een compleet mogelijk beeld van die zevende mei proberen te krijgen. Zij hebben er zelfs voor gezorgd dat er voor de dodelijke slachtoffers monumentjes op de Dam gekomen zijn. Daar liggen nu in steentjes hun namen waar iedereen ze kan zien en nu worden ze niet langer meer vergeten,

Met dank aan:
Ludmilla van Santen en het boek Drama op de Dam van Ludmilla van Santen en Nobert-Jan Nuij (2017)
Meer informatie op de website van de stichting 7 Mei 1945

Volgende keer blijven we nog even op de Dam waar eeuwen eerder ook al dingen plaatsvonden die nu nog redelijk verborgen zijn.

Verzetsvrouwen: Mazirel, Pimentel en van Tongeren

Na de Tweede Wereldoorlog werd Amsterdam geroemd om haar verzetswerk. Of dat helemaal terecht is, daar kunnen we uren over debatteren. Maar gelukkig waren er veel mannen en vrouwen die zich vaak met gevaar voor eigen leven in het verzet stortten. Zoals dat meestal gaat in de geschiedenis, is er veel minder bekend over de rol van vrouwen. Zo is het ook met de vrouwen uit het verzet. Vandaag, een dag voor de Nationale Herdenking, haal ik er een paar uit de verborgenheid van Amsterdamse geschiedenis en geef ze het podium dat zij verdienen.

Lau Mazirel
De eerste vrouw is Laura Carola Mazirel. Jaren geleden kwam ik haar al regelmatig tegen bij onderzoek en ik heb de eer gehad om over haar te schrijven voor 1001 Vrouwen. Zij was advocate en werkte voor de oorlog veel aan vluchtelingenzaken. Zo kwam zij in aanraking met wat er bijvoorbeeld in Duitsland gebeurde. Zij probeerde verschillende organisaties te waarschuwen, maar tevergeefs. Tijdens de oorlogsjaren was Lau betrokken bij de groep rondom Walter Suskind die kinderen redde uit de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg. Na de aanslag op het Bevolkingsregister was zij de advocate van mensen rondom Gerrit van der Veen, waaronder Willem Arondéus. Na de oorlog bleef zij zich actief inzetten voor onder andere Roma, woonwagenbewoners en het COC.

Henriette Henriquez Pimentel
In de Hollandsche Schouwburg aan de Plantage Middenlaan was een verzamelplaats waar Joodse gezinnen samen kwamen voordat zij op transport gingen naar bijvoorbeeld Westerbork. De kinderen werden onder gebracht in de crèche aan de overkant. Henriette Pimentel was de leidster van die crèche. Zij werkte nauw samen met Walter Suskind om zoveel mogelijk kinderen te bevrijden uit die crèche voordat zij met hun familie op transport moesten. Daar was een heel netwerk van jonge vrouwen bij betrokken. Zij wachten bijvoorbeeld tot de tram ervoor reed, en zo het pand aan het zicht onttrok en vluchten dan weg met een of meerdere kinderen. Veel van de meisjes die daar toen werkten, zijn anoniem gebleven. Laten we ook aan hen denken als wij ons realiseren dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Henriette overleefde de oorlog niet, maar mede dankzij haar gelukkig vele kinderen wel.


Jacoba van Tongeren
In Amsterdam west woonde Jacoba van Tongeren. Zij was de leider van een verzetsgroep van 140 leden, met de naam Groep 2000, die duizenden onderduikers verzorgden. Zij zochten onderduikadressen, verzorgde valse paspoorten en overvielen distributiekantoren voor voedselbonnen. Jacoba crreerde een code waarbij de namen van alle betrokkenen omgezet werden in getallen. Mede hierdoor bleef de verzetsgroep en de onderduikers redelijk ongeschonden. 5 mei aanstaande is er een Huis van Verzet over Jacoba van Tongeren en haar verzetsgroep. Daar zal ik verslag van doen, maar iedereen is welkom!

Dit was slechts een korte kennismaking met bovenstaande vrouwen. Natuurlijk is deze lijst absoluut niet volledig en is mijn keuze te bediscussiëren. Waarom staat Hannie Schaft er bijvoorbeeld niet in? Zij is redelijk bekend en hoort eigenlijk meer bij Haarlem en Zaandam. Misschien moeten we maar eens een hele blog-serie wijden aan de vrouwen in het verzet? Of aan andere vrouwen die op wat voor manier dan ook niet de historische waardering krijgen die ze verdienen.

Literatuur: 101 Vrouwen en de Oorlog, red. Els Kloek (2016)

Op 6 Mei een relatief verborgen verhaal uit het hart van Amsterdam over de oorlog die na 5 mei 1945 nog niet echt afgelopen was.